Las Meninas (1656) – Velázquez

Van onze redactie
  

Oorspronkelijk droeg dit schilderij van Diego Velázquez de titel ‘Het gezin van Filips IV’, maar iedereen kent het beter als Las Meninas, wat ‘De hofdames’ betekent. Het is één van de topstukken van museum het Prado in Madrid. De Italiaanse barokschilder Luca Giordano sprak bij dit schilderij van ‘de theologie van de schilderkunst’.

Velázquez, Las Meninas, 1656, olieverf op doek, 323 x 276 cm, Museo del Prado, Madrid
Velázquez, Las Meninas, 1656, olieverf op doek, 323 x 276 cm, Museo del Prado, Madrid

Te zien zijn de vijfjarige prinses Margarita, te midden van twee hofdames, een grote hond, een bodyguard en enkele ambtenaren van het hof. Links, achter een groot doek, staat de kunstenaar Velázquez zelf, met een palet en penseel in de aanslag. Even is het onduidelijk wie hij nu aankijkt. Het lijkt alsof hij de beschouwer wil portretteren, maar de spiegel op de achtergrond reflecteert het Spaanse koningspaar. Dit verwarrende spel van mogelijkheden binnen een schilderij bracht Giordano tot zijn bewonderende uitspraak dat het schildertij als ‘de theologie van de schilderkunst’ gezien moest worden.
Velázquez wil met dit schilderij ook iets zeggen over de status van de kunstenaar. De kunstenaar probeerde in de periode waarin hij dit schilderij maakte om toegelaten te worden tot de adelstand. Dit was in de regel echter onmogelijk voor 'handwerkslieden’. De grote vraag was vooral of het schilderen als een ambacht of als een vrije kunstvorm moest worden beschouwd. Om zijn punt kracht bij te zetten schilderde de kunstenaar zichzelf alvast als een hofdignitaris. Bovendien zijn de twee schilderijen, hangend aan de achterwand boven Velázquez, het prinsesje en de hofdames, geschilderd naar werken van Peter Paul Rubens, die het voorbeeld was van een kunstschilder, die tot de adelstand was verheven. Twee jaar later werd Velázquez inderdaad tot de adellijke ridderorde toegelaten. Het kruis van Santiago, symbool van een oude militaire ridderorde, werd alsnog aan het schilderij toegevoegd en geschilderd op de borst van Velázquez in opdracht van de koning.
Het doek, dat het topstuk vormt voor het publiek van museum het Prado te Madrid, wordt ook al eeuwenlang als belangrijk ervaren door Giordano en andere kunstenaars, die reflecteren over hun eigen positie, of het doek bestuderen vanwege de compositorische en inhoudelijke gelaagdheid. Het schilderij inspireerde Goya tot zijn eveneens beroemde groepsportret Karel IV en zijn familie, waarop ook hij zichzelf plaats op de voorstelling van het doek, terwijl hij de Koninklijke familie schildert.