Stilleven met nautilusbeker (1662) - Willem Kalf

Van onze redactie
         

Dit stilleven van Willem Kalf (Rotterdam 1619 - Amsterdam 1693) is een prachtig voorbeeld van een zeventiende-eeuws pronkstilleven, een genre dat ook door kunstschilders als Jan Davidszoon de Heem en Abraham van Beyeren werd beoefend. Het schilderij bevindt zich in de collectie van het Museo Thyssen-Bornemisza in Madrid.

Willem Kalf, Stilleven met nautilusbeker, 1660, olieverf op linnen, 79 x 67 cm, Thyssen-Bornemisza Museum, Madrid
Willem Kalf, Stilleven met nautilusbeker, 1660, olieverf op linnen, 79 x 67 cm, Thyssen-Bornemisza Museum, Madrid

De rijkdom was in de tweede helft van de zeventiende eeuw in de Nederlanden zodanig toegenomen dat kooplieden en de gegoede burgerij de levensstijl van de aristocratie gingen overnemen. Anders dan de stillevens uit het begin van de eeuw, welke slechts uit een beperkt aantal objecten waren samengesteld en geschilderd in een beperkt kleurenpalet, werden de pronkstillevens opgebouwd uit een groot aantal zeer exclusieve objecten in een breed kleurengamma, zodat de nieuwe rijkdom uitbundig werd geëtaleerd.
In zijn eerdere werk, als hij in Parijs vertoeft, schildert Kalf vergelijkbare uitbundige stillevens, maar in de periode dat hij in Amsterdam werkzaam is, beperkte hij zich in zijn pronkstillevens tot het aantal objecten, al koos hij daarbij wel voor uiterst kostbare objecten, die hij binnen zijn oeuvre van stillevens steeds weer anders combineerde. Kalf was een meester in stofuitdrukking. Als geen ander was hij in staat de materialen, waar de verschillende objecten uit bestaan te verbeelden. Zie het marmeren tafelblad, met daarop de zilveren schaal en vergelijk de pokdalige schubjes van de citroenschil met het bijna transparante parelmoer van de nautilusbeker. De rijk geornamenteerde zilveren nautilusbeker is voorzien van sculptuurtjes en versieringen, bovenaan zien we een zeemonster, waarop Neptunus, de klassieke god van de zee, staat met zijn drietand. De twee wijnglazen aan weerszijden van de nautilusbeker lijken dun en zeer breekbaar, terwijl ook het Perzische tapijt het grofgeweven matte en stugge karakter heeft, dat je er van verwacht. Ook de matzijden glans en gladheid van het Chinese porselein van de Ming dynastie heeft Kalf uiterst realistisch getroffen. In de weergave van subtiele reflecties van het licht tussen de verschillende objecten is Kalf een meester. In veel van zijn stillevens, zoals ook in dit stilleven, komt het licht van één kant en de objecten komen door het spaarzame licht als het ware uit de duisternis naar voren. 
De ordening en keuze van de objecten is net als in het vanitas stilleven van Pieter Claesz en het Stilleven met bloemen en gouden bokalen van Clara Peeters niet louter decoratief. De citroen staat voor het zure en de wijn voor het zoete. In veel stillevens worden deze uitersten daarom bewust met elkaar gecombineerd, als symbool voor de mens en zijn tegengestelde eigenschappen. Citrusvruchten - in dit geval een sinaasappel en een citroen - in combinatie met wijn kan ook geïnterpreteerd worden als een advies voor gematigdheid als het gaat om drankgebruik. Zo kunnen toch ook pronkstillevens een onverwachte diepere betekenis hebben.