Zelfportret met twee cirkels (1665-69) - Rembrandt

Van onze redactie
   

Rembrandt schilderde gedurende zijn carrière als kunstschilder meer dan veertig zelfportretten. Samen geven ze een prachtig beeld van de ontwikkeling van de persoonlijkheid van de kunstenaar. Voor zijn tijd is dit bijzonder, in de negentiende-eeuwse en twintigste-eeuwse kunst zien we dit veel vaker, zoals bij Van Gogh, Max Beckmann, Edvard Munch en Frida Kahlo, die ook tientallen reflectieve zelfportretten hebben geschilderd.

Rembrandt, Zelfportret met twee cirkels, 1665-1669, olieverf op doek, 114.3 x 94 cm, Kenwood House, Hampstead, Londen
Rembrandt, Zelfportret met twee cirkels, 1665-1669, olieverf op doek, 114.3 x 94 cm, Kenwood House, Hampstead, Londen

Zelfportret met twee cirkels is geschilderd in de laatste fase van zijn leven, toen het de kunstenaar zakelijk niet meer zo goed ging, desondanks is de kunstenaar gekleed in een met bont afgezet kunstenaarskostuum. Het schilderij bevat grote lichtdonkercontrasten, kenmerkend voor de stijlperiode van de barok. Het is pasteus met een losse toets geschilderd. Op verschillende plaatsen heeft de kunstenaar in de nog natte olieverf gekrast, zoals bij zijn snor. De oogkassen en de ogen zijn echter door een aantal zorgvuldig opgebrachte glacislagen - transparante dunne lagen - tot stand gekomen. Het portret heeft een geïmproviseerd, haast expressionistisch, karakter. Tegelijkertijd is het doek heel monumentaal door de grote vlakken, waarin het is ingedeeld. Die monumentaliteit wordt versterkt door het beperkte kleurenpalet, de weinige details en de symmetrie van de compositie. Men suggereert wel eens dat het portret misschien niet af is, dit zou dan bevestigd worden omdat Rembrandt het portret niet heeft gesigneerd en gedateerd, wat nogal ongebruikelijk is voor de zelfportretten van deze kunstenaar.
Onderzoek heeft aangetoond dat de kunstenaar - vanuit de beschouwer gezien - eerst iets verder naar rechts stond in het schilderij met zijn rechterarm omhoog, terwijl hij aan het schilderen was op een doek dat zich links op de rand van het schilderij bevond. Dit heeft Rembrandt aangepast en hij heeft zijn rechterhand in zijn zij geplaatst. De zelfverzekerde ietwat uitdagende pose, welke daardoor ontstaat kan worden uitgelegd als dat de kunstenaar een statement heeft willen maken voor het nageslacht: hier staat een geniale kunstenaar voor u, die zijn vak beheerst. Zeg maar eens als het niet zo is!
Veel wordt er gespeculeerd over de functie van de twee cirkels op het schilderij achter Rembrandt. Sommigen gaan er van uit dat het de opzet is voor twee helften van een wereldbol, aangezien in de tijd van Rembrandt in veel Nederlandse huizen een dergelijke wandversiering heel gewoon was. Toch is het niet helemaal aannemelijk omdat de twee helften van de wereldkaart, daarvoor eigenlijk iets te ver uit elkaar zijn geplaatst. Anderen zien er filosofische verwijzingen in naar Aristoteles of naar de joodse kabbalistiek. Een leuke theorie - aansluitend bij Rembrandt zijn hiervoor besproken houding - is het idee dat de cirkels symbool zouden staan voor perfect vakmanschap. Dit refereert aan een verhaal dat de paus renaissancekunstenaar Giotto eens had uitgedaagd om zijn artistieke vakkundigheid te bewijzen, Giotto had vervolgens in één armbeweging een perfecte cirkel getekend voor de paus. Tot slot worden ook wel simpelweg compositorische functies aan de cirkels toegedacht.
 

Zie van Rembrandt tevens: