Déjeuner sur l’herbe (1863) - Manet

Sander Kletter

Het schilderij Le déjeuner sur l’herbe, geschilderd in 1863 door de Franse kunstschilder Édouard Manet (1832-1883), wordt - als je er handboeken van de moderne kunstgeschiedenis op naslaat - door enkelen beschouwd als het begin van het modernisme. Anderen daarentegen vinden dat teveel eer en zien het schilderij meer als een voorbode daarvan. Het schilderij behoort tot de absolute topstukken van Musée d'Orsay in Parijs.
 

Edouard Manet, Le déjeuner sur l’herbe, 1863, olieverf op linnen, 206 x 269 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Edouard Manet, Le déjeuner sur l’herbe, 1863, olieverf op linnen, 206 x 269 cm, Musée d'Orsay, Parijs

Hoe het ook zij, het schilderij representeert voor zijn tijd beslist een nieuwe manier van kijken. Door de wijze waarop Manet de realiteit verbeeldt, zowel inhoudelijk als ten aanzien van de wijze van schilderen en andere beeldende aspecten, moet het schilderij als een briljant meesterwerk worden beschouwd.
Edouard Manet is op klassieke wijze opgeleid in het atelier van Thomas Couture (1815-1879), een gewaardeerde historieschilder uit het Parijs van de 19de eeuw. En zoals vele kunstschilders in zijn tijd, kopieerde hij naar de oude meesters in het Louvre. De invloed van de traditionele academische aanpak van zijn leermeester Couture is terug te vinden in Déjeuner sur l’herbe, door de toepassing van de opvallende, min of meer centraal geplaatste, compositiedriehoek. Deze driehoek bestaat uit de drie zittende figuren en de badende vrouwfiguur daarboven, die zich iets verder weg in de ruimte tussen de bomen bevindt. De ordening van de drie onderste figuren zelf heeft Manet weer afgeleid van Het oordeel van Paris van Rafaël, dat hij kende door een kopergravure van Marcoantonio Raimundi, zie op de afbeelding hieronder de drie zittende figuren rechtsonder.
 

Marcantonio Raimondi, Het oordeel van Paris (naar Rafaël), 1510-1520, kopergravure, 29,1 x 43,7 cm, collectie Metropolitan Museum of Art, New York
Marcantonio Raimondi, Het oordeel van Paris (naar Rafaël), 1510-1520, kopergravure, 29,1 x 43,7 cm, collectie Metropolitan Museum of Art, New York

Zondigen tegen de academieregels

Zoals reeds opgemerkt zijn er vanuit formalistisch standpunt vernieuwende aspecten te vinden in Le déjeuner sur l’herbe. Heel opvallend is namelijk de wijze waarop Manet het vrouwelijk naakt heeft geschilderd. Bij de vrouwenfiguur links op de voorgrond, die de beschouwer zo ongegeneerd aankijkt, heeft hij namelijk, tegen de academische traditie in, het 'chiaroscuro' niet of nauwelijks toegepast. Bovendien heeft hij geen gebruik gemaakt van een donkere onderschildering, zoals hem dat in het atelier van Couture was geleerd. De naaktheid van het vrouwenlichaam komt hierdoor des te realistischer over, omdat de toegepaste lichte toon van de kleur overtuigend laat zien dat deze naakte vrouw, op klaarlichte dag, door het felle zonlicht wordt beschenen. Het lichaam is heel gelijkmatig verlicht, daardoor bezit het nauwelijks de suggestie van een verzameling van volumes, een illusie die wel ontstaat als het chiaroscuro zou zijn toegepast. Deze vervlakkende verbeelding, in dit geval van de naakte vrouwenfiguur, is niet alleen vernieuwend in dit schilderij, het is kenmerkend voor andere schilderijen uit de zestiger jaren van Edouard Manet in de 19e eeuw, zoals in zijn schilderijen Olympia uit 1863 (zie de afbeelding hieronder) en zijn Portret van Émile Zola uit 1868. Deze vervlakking - je zou kunnen zeggen: 'het platter overkomen van de voorstelling', is een duidelijke stap richting abstractie. Ook het niet zorgvuldig toepassen van - volgens de academieregels aan perspectief ontleende onderlinge verhoudingen van de figuren en omgeving - leverde Manet kritiek op van tijdgenoten en critici. Zo is de roeiboot, rechtsboven in beeld op dezelfde denkbeeldige horizontale lijn als de badende vrouw, ten opzichte van deze vrouw, veel te klein weergegeven. Ook vond men het schilderij te schetsmatig, in zijn details niet ver genoeg uitgewerkt.
 
 

Zondigen tegen de fatsoensnormen

Misschien geven de hierboven genoemde vernieuwende aspecten nog onvoldoende aanleiding om het schilderij een plaats toe te kennen in de canon van de kunstgeschiedenis. De betekenis van Déjeuner sur l’herbe voor de canon van de kunstgeschiedenis wordt echter overtuigend, als we bekijken welk onderwerp en sociale context het schilderij verbeeldt.
We zien twee geklede mannen en twee vrouwen, één geheel naakt, de andere is half ontkleed. Voorin links zien we een stapeltje uitgetrokken kledingstukken. De mannen dragen beiden herkenbare kleding, de linker een typerende pet uit de tijd van Manet, die door Parijse studenten en kunstenaars werd gedragen. Het wordt duidelijk dat de vrouwen, in dit verband geen godinnen, mythologische figuren of personificaties van een deugd verbeelden, zoals men gewend was, maar gewone naakte vrouwen uit Manet zijn tijd. Het zijn 'cocottes', door rijke heren onderhouden minnaressen, die met mannen de bossen rondom Parijs in pleegden te gaan. En juist dit is vanuit sociaal maatschappelijk gezichtspunt belangrijk, omdat het onderwerp van Déjeuner sur l’herbe derhalve beantwoordt aan de oproep, die dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire vanaf 1846 in meerdere van zijn geschriften deed aan kunstenaars. Ze moesten, vond hij, scenes van het eigentijdse leven verbeelden en de klassieke onderwerpen, waarvan het vrouwelijk naakt er een was, verbinden met moderne eigentijdse thema’s.

Edouard Manet, Olympia, 1863, olieverf op doek, 130,5 x 190 cm, collectie Musee d'Orsay, Parijs
Edouard Manet, Olympia, 1863, olieverf op doek, 130,5 x 190 cm, collectie Musee d'Orsay, Parijs

Edouard Manet verwijst met zijn schilderij naar een klassiek onderwerp dat hij afleidt van een - in de 19de eeuw zeer gewaardeerd - 16e eeuws schilderij uit het Louvre, geschilderd door Titiaan, getiteld Pastoraal Concert. Hieraan refereert hij met betrekking tot het aantal geklede man- en naakte vrouwfiguren, terwijl hij via de compositie van het voorste drietal ook verwijst naar Rafaël. En juist Rafaël en Titiaan behoorden in het begin van de 19e eeuw tot de meest gewaardeerde meesters van de renaissance. Ze waren de erkende schoolvoorbeelden van de Academie, die ook in de tijd van Manet nog altijd sterk beïnvloed werd door de ideeën van Johann Joachim Winckelmann, die de klassieke oudheid van Grieken en Romeinen als ideaal voorbeeld zag. Manet heeft echter het lef om in Le déjeuner sur l’herbe het esthetisch bedoelde en geïdealiseerde vrouwelijk naakt in de academische traditie - waarin zij godinnen en mythologische vrouwfiguren verbeeldt - te vervangen door een gewone naakte vrouw van vlees en bloed. Hij verbindt dat dan ook nog eens aan het in die tijd actuele sociale thema van cocottes/prostituees. Zodoende confronteerde hij de rijke burgerij van zijn tijd met een schaduwzijde van de moderne samenleving en gaf hij het naakt bovendien een erotisch geladen betekenis. De gebruikelijke idealiserende esthetische functie, gebaseerd op de oude klassieken, liet hij voor wat het was. Manets schilderij Olympia uit hetzelfde jaar als Le déjeuner sur l’herbe is misschien nog wel veel provocerender. Voor beide schilderijen had het schildersmodel Victorine Meurent model gestaan. Zie het portret dat Manet van haar maakte in 1862.
 

Een waarachtig meesterwerk

Na het voorafgaande mag gerust geconcludeerd worden, dat het schilderij indruiste tegen alle fatsoensnormen en de daarbij behorende regels met betrekking tot de uitvoering, die door de academie aan kunstwerken werden gesteld. Het schilderij werd door velen beschouwd als een weldoordachte belediging en provocatie ten aanzien van de gevestigde kunstwereld en aan sociale conventies en fatsoensnormen. Het schilderij werd door de jury dan ook resoluut geweigerd voor de Salontentoonstelling van 1863. Het is moeilijk om je nu voor te stellen, dat het schilderij in Manets tijd zo'n grote weerstand opriep, als je bedenkt hoe werkelijk pornografisch getint beeldmateriaal in onze tijd nagenoeg massagoed is geworden, waarmee we dagelijks worden overspoeld.
Tegenwoordig beseft men heel goed, dat het schilderij Le déjeuner sur l’herbe historisch gezien een belangrijk punt markeert, omdat het de betekenis en perceptie ten aanzien van het vrouwelijk naakt binnen de beeldende kunst in belangrijke mate heeft doen wijzigen. Le déjeuner sur l’herbe van Edouard Manet met al zijn vernieuwende aspecten behoort daarom zonder twijfel tot de iconen uit de kunstgeschiedenis en mag met recht een meesterwerk worden genoemd. De vraag of het wel of niet moet worden gezien als het eerste moderne schilderij lijkt door dit inzicht niet meer zo belangrijk.
  
Bronnen:

  • H.H. Arnason, El. C. Mansfield, History of Modern Art: Painting Sculpture Architecture Photography, Sixth edition, Upper Saddle River [etc.], 2010
  • P. ten Doesschate Chu, Nineteenth-Century European Art, Upper Saddle River NJ, 2006
  • Künstler die man kennen sollte, München [etc.], 2009
  • Schilderkunst van A tot Z: geschiedenis van de schilderkunst van oorsprong tot heden, Weert, 1987
  • Ingo F. Walther (ed.), Kunst van de 20e eeuw: Deel I Schilderkunst, Köln, 2001