Realisme

Onverbloemde weergave van de rauwe werkelijkheid

Van onze redactie
   
Gewone mensen, alledaagse taferelen en de onverhulde werkelijkheid zijn belangrijke thema’s voor de realisten van de tweede helft van de negentiende eeuw. Inspiratie wordt gevonden in het plattelandsleven en het vaak miserabele lot van de lagere sociale klasse.
Dit heeft mede te maken met het marxisme dat in zwang raakt halverwege de negentiende eeuw. Het marxisme draait voornamelijk om de gewone arbeider uit de lagere klasse. Het realisme kan daarnaast gezien worden als beweging tegen de geïdealiseerde voorstellingen, dramatische scènes en historiestukken van de vroege negentiende eeuw. De realisten hebben een voorkeur voor het verbeelden van de rauwe realiteit.
 

Gustave Courbet, Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie, 1855, olieverf op doek, 359 x 598 cm, Musée d'Orsay, Parijs
Gustave Courbet, Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie, 1855, olieverf op doek, 359 x 598 cm, Musée d'Orsay, Parijs

Courbet, afgewezen voor de Salon

Het begon allemaal in Frankrijk bij de belangrijkste voorman van het realisme, de kunstschilder Gustave Courbet (1819-1877). Met zijn enorme schilderij Het atelier van de kunstenaar, een echte allegorie uit 1855 (zie afbeelding), maakte de kunstenaar een indrukwekkend statement, waar de schilderkunst volgens hem over zou moeten gaan. Hij wilde de werkelijkheid gewoon laten zien, zoals deze was, niet geïdealiseerd zoals in de romantische stijl en niet verheven zoals gebruikelijk was in de neoclassicistische stijlopvatting. Het doek was door Courbet bedoeld om op de wereldtentoonstelling van Parijs in 1855 tentoongesteld te worden, maar de gevestigde orde in de kunstwereld zette hem de voet dwars door het doek af te wijzen voor deze belangrijke tentoonstelling, waar Frankrijk in de eerste plaats voor de dag wilde komen met haar beste kunstenaars, zoals Delacroix en Ingres.
Courbet laat zich echter niet weerhouden om zijn werk aan het publiek te tonen. Hij stelde zelf een tentoonstelling samen van zijn schilderijen in zijn ‘Pavillon du Réalisme’, een barak op het terrein van de Wereldtentoonstelling van 1855, schuin tegenover het Palais de Beaux-arts waar het werk van onder meer Delacroix en Ingres te zien was. Dit levert Courbet niet direct grote verkoop op, maar hij komt vanaf dat moment wel in de belangstelling van jonge kunstenaars in Parijs en zijn naam als kunstenaar is direct gevestigd. Ook publiceert hij in dat jaar zijn Realistisch Manifest. Hierin verdedigt hij kunst, welke een afspiegeling wil zijn van zijn eigen tijd. Na deze tentoonstelling stapt Courbet volledig af van zijn vroege romantische schilderstijl. Andere meesterwerken van Courbet in de realistische stijl, die de nodige stof deden opwaaien zijn Un enterrement à Ornans ('Begrafenis te Ornans') uit 1850 en het beruchte schilderij L’origine du monde ('De oorsprong van de wereld') uit 1866.

Honoré Daumier, Gargantua, 1831, lithografie, Bibliothèque Nationale, Parijs
Honoré Daumier, Gargantua, 1831, lithografie, Bibliothèque Nationale, Parijs

Realisme versus naturalisme

Het weergeven van stedelijke en sociale problemen is een nadrukkelijk kenmerk van het realisme. Dit onderscheidt het realisme van het naturalisme, een term die ook vaak gebruikt wordt voor de realistische stijl. Naturalisme duidt echter een stijl aan, die zich hoofdzakelijk verdiept in schildertechnieken en zich minder bezig houdt met maatschappelijke verhoudingen. Een goed voorbeeld van het maatschappijkritische aspect van het realisme is het karikaturale werk van de kunstenaar Honoré Daumier. Zijn lithografieën (steendrukken) werden gepubliceerd in politiek satirische kranten. Daarnaast vervaardigde hij ook een aanzienlijk aantal schilderijen van mensen uit de lagere bevolkingsklassen. Uit deze schilderijen spreekt de tragiek van hun armoedige dagelijkse leven. Daumier toont onverbloemd de realiteit van mensen, die door hun sociale positie gedoemd waren tot levenslang armoede en zware arbeid. Arbeiders op het platteland, een karakterisering van het landelijke leven, werd in het bijzonder het thema van de realisten van de School van Barbizon. Deze groep kunstenaars schilderde het liefst in de vrije natuur. Zij zijn van grote invloed geweest op de schilders van de Haagse School. Het was vooral de 'Barbizon kunstenaar' Jean-Francois Millet die de werkende boerenklasse aan zijn landschappen toevoegde. De School van Barbizon en Millet in het bijzonder, inspireerden Vincent van Gogh.
 

Controversiële schilderijen

Een andere belangrijke kunstenaar van het realisme is de jongere kunstschilder Édouard Manet. Ook hij wilde zich losmaken van de gangbare academische stijl van zijn tijd. Hij heeft veel van Courbet geleerd, al kruisten hun paden zich niet regelmatig in de praktijk. Manet laat in zijn schilderijen alledaagse taferelen zien, zoals bedelaars en caféscènes. Hij werkt in een realistische stijl die neigt naar het impressionisme.

Net als Courbets latere werk leveren zijn schilderijen de nodige schandalen en discussies op. Bekende voorbeelden daarvan zijn de schilderijen Le déjeuner sur l’herbe en Olympia. In het laatste schilderij, dat dateert van 1863, citeert hij volgens zijn tegenstanders de pose van Titiaans Venus van Urbino op brutale wijze. In het schilderij van Titiaan ligt een naakte godin, in Manet zijn schilderij een gewone naakte vrouw, misschien zelfs wel een prostituee! Vanwege de burgerlijke moraal van zijn tijd kon dat niet getolereerd worden en Manets schilderijen werden net als de realistische schilderijen van Courbet dan ook niet toegelaten op de Salon. Nu wordt Manet, net als Courbet, beschouwd als een van de belangrijkste kunstenaars van de negentiende eeuw, en ook wel gezien als de eerste 'moderne kunstenaar'. Andere belangrijke schilders van het realisme zijn de Franse schilders Rosa Bonheur, Henri Fantin-Latour, Thomas Couture, Charles-François DaubignyFrançois BonvinConstant Troyon en Théodore Rousseau, de Amerikanen Thomas Eakins, Edward Hopper, Georgia O'Keeffe en Grant Wood. De Italiaanse kunstenaar Giovanni Boldini geldt als één van de belangrijkste realistische portretschilders van de late negentiende eeuw. Bekende Nederlandse realisten zijn ondermeer Théophile de Bock, Isaac Israëls, Jozef Israëls, Mathijs Maris, Hendrik Willem Mesdag, Albert Neuhuys, Willem Bastiaan Tholen en Johan Hendrik Weissenbruch.
 

Meer kunstwerken van het realisme