Land Art

Een symbiose van natuur en kunst

Van onze redactie
 
Aan het eind van de jaren zestig ontstonden er in de kunstwereld nieuwe tendensen op het gebied van materiaalgebruik en locatiekeuze voor een kunstwerk. Kunstenaars vanuit verschillende stromingen stappen af van traditionele middelen en kunstvormen, en streven ernaar kunst buiten de muren van het museum te realiseren.

Robert Smithson, Spiral Jetty,1970
Robert Smithson, Spiral Jetty,1970

Terwijl de pop art kunstenaars met hun commercieel ogende werk het industriële leven leken te bejubelen, zoeken de land art kunstenaars juist hun weg buiten het stedelijke en doen directe ingrepen in het natuurlijke landschap. Het gebruik van natuurlijke materialen, zoals aarde, stenen, modder en afval zien we ook terug bij arte povera. Een extra aanzet voor het ontstaan van land art (of: earth art) is de toenemende bewustwording met betrekking tot milieuvervuiling en de destructieve gevolgen van de consumptiemaatschappij. Ook is er een steeds grotere belangstelling voor locaties met een spirituele lading, welke bijvoorbeeld worden opgeroepen door de mysterieuze graancirkels in Zuid-Engeland. Of voor prehistorische plekken, zoals Stonehenge in Engeland.
 

Verwantschap met minimal art en conceptuele kunst

Belangrijke kunstenaars van de land art zijn Robert Smithson, Richard Long, Christo en Jeanne-Claude, Sol LeWitt, Carl Andre, Robert Morris, Walter De Maria, Dennis Oppenheim, Richard Serra, en de Nederlanders Jan Dibbets en Marinus Boezem. Het merendeel van deze kunstenaars werkt tegelijkertijd volgens de uitgangspunten van de conceptuele kunst of minimal art. Minimal art kunstenaars lieten de ruimte van het museum of van een galerie een wisselwerking aangaan met het kunstwerk. Land art kunstenaars maakten gebruik van de grond van de locatie, deze werd onderdeel van het kunstwerk. Ook zijn de geometrische vormen, die in land art projecten werden toegepast vergelijkbaar met de vormentaal van de kunstwerken van de minimal art. Het gebruik van geschreven teksten en van fotomateriaal komt zowel in land art als in conceptuele kunst voor. Toepassing van tekst, foto’s en soms ook diagrammen is een manier om land art kunstwerken te beschrijven, in kaart te brengen en te documenteren. Zo kunnen deze ook binnen - ver weg van de locatie waar het kunstwerk in het landschap is gerealiseerd - via een reguliere galerie of museumtentoonstelling aan het publiek zichtbaar gemaakt worden.
 

Entropie en de tentoonstelling 'Earth Works', 1968

Aangezien de land art kunstwerken vaak in afgelegen gebieden liggen, zijn ze moeilijk toegankelijk voor het publiek. Het kunstwerk Spiral Jetty (1970, zie afbeelding) van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson, is een monumentale spiraalvorm, dat vanaf het land zijn weg volgt in het water van een meer. Het is opgebouwd uit basaltstenen en aarde. Dit werk is echter bij het publiek vrijwel uitsluitend bekend door foto en filmmateriaal. Het werk zelf ligt in een verlaten industriegebied in het Great Salt Lake in de Amerikaanse staat Utah. De hoogte van het water, waar het in ligt, wisselt. Meestal staat het werk zelfs in zijn geheel onder water. Het werk vindt zijn oorsprong in de fascinatie van Smithson voor het natuurkundige begrip ‘entropie’. Dit is het natuurlijke proces van zelfdestructie, en toont tegelijkertijd het zichzelf herstellende vermogen van de natuur. Voor land art kunstwerken als Spiral Jetty wordt de natuur ten behoeve van de kunst gebruikt. Maar door natuurlijke processen en krachten, zoals erosie als gevolg van wind en water, zal de natuur een gebied, dat tot kunstwerk is getransformeerd, uiteindelijk altijd weer terugnemen.
De tentoonstelling “Earth Works” in de Dwan Gallery in New York in 1968 gaf de land art stroming definitief bestaansrecht in de geschiedenis van de kunst. De tentoonstelling was georganiseerd door Robert Smithson. Door middel van documentatiemateriaal werd onder andere het werk van Smithson, De Maria en LeWitt getoond. Galeriehoudster Virginia Dwan was een liefhebber van land art en zij spande zich in om deze kunstwerken mogelijk te maken. Dankzij haar zijn veel land art projecten gerealiseerd. Een actieve kunstenaar van een jongere generatie, die zich bezighoudt met land art is de Britse kunstenaar Andy Goldsworthy.