Futurisme

Vertaling van beweging en snelheid & Verheerlijking van technologie

Van onze redactie
 

Het was de Italiaanse dichter Filippo Tomasso Marinetti, die op 20 februari 1909 op de voorpagina van Le Figaro zijn 'Oprichting en manifest van het futurisme' publiceerde. De door hem voor ogen staande beweging van het futurisme, was bedoeld om de literatuur op te schudden en te vernieuwen. Maar een aantal jonge beeldend kunstenaars, die zich net als Marinetti aangetrokken voelden door machines, voortschrijdende technologie, snelheid, kracht en beweging stelden al een jaar later samen met hem het 'Manifest van Futuristische Schilders' op.

Giacomo Balla, Dynamiek van een hond aan een riem, 1912, olieverf op doek, 91 x 110 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo
Giacomo Balla, Dynamiek van een hond aan een riem, 1912, olieverf op doek, 91 x 110 cm, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo

Pioniers van futurisme en kubisme

Marinetti had in zijn eerste manifest opgeroepen om de banden met het verleden te verbreken. Om die reden schreef hij dat musea, academies, bibliotheken en cultuursteden moesten worden vernietigd. Marinetti riep op tot een revolutie, welke een nieuwe vorm van kunst moest brengen, die aansloot bij de nieuwe tijd. Energie, vooruitgang en verandering waren de sleutelwoorden. De futuristen van het eerste uur waren ondermeer Giacomo Balla, Carlo Carrà, Umberto Boccioni en Gino Severini. In hun kunstwerken wilden ze de geest van de nieuwe tijd vormgeven, waar Marinetti in zijn manifest op doelde. In de visie van de kunstenaars bestond deze uit de hectiek en dynamiek van de moderne geïndustrialiseerde samenleving van de metropool, welke doordrongen was van nieuwe technologieën. Toch draait het in de kunst van de futuristen niet louter om technologie. We zien in het schilderij Rode Ruiter van Carrà een galoperend paard. Om de dynamiek van beweging te verbeelden schilderde Giacomo Balla een kleine hond, die uitgelaten wordt door zijn bazin (zie afbeelding). Balla geeft hierin de beweging van de hond op zijn korte pootjes weer, terwijl op enigszins hilarische wijze ook aan het gelijktijdig meebewegen van zijn kwispelende staartje is gedacht. Het verheerlijken van nieuwe technologie vinden we in zijn beroemde schilderij Lampada - Studio di luce uit 1909, waarin de kunstschilder een ode brengt aan de uitvinding van het elektrisch licht. Hij kiest in dit schilderij het uitstralende licht van een straatlantaarn als het motief om te schilderen. De futuristen schilderden verder auto's en treinen in beweging, en dynamische taferelen van het uitgaansleven in de moderne stad. Ze wilden ageren tegen de voor hun beklemmende laat negentiende-eeuwse mentaliteit van de ingeslapen burgermaatschappij.
Nadat Severini in 1911 naar Parijs was gereisd en daar Braque en Picasso - op dat moment de avant-garde - had ontmoet, raakte hij enthousiast over de stijl van het kubisme. Carrà en Boccioni volgden zijn voorbeeld en ze bezochten gedrieën in de herfst van 1911 het atelier van Picasso. Nadat het drietal was teruggekeerd in Milaan, ontstond de stijl van het futurisme, welke zou kunnen worden omschreven als een kubistische stijlvariant, welke in beweging is gebracht. Al kan niet gesproken worden van een uniform toegepaste futuristische stijl. De futuristen creëerden allen composities vol dynamiek, waarin zeker in het geval van Severini dezelfde gefragmenteerde vormentaal werd toegepast als in de werken van de kubisten, maar hij combineerde deze omstreeks 1915 met de stippeltechniek van het pointillisme. Zie daarvoor het schilderij Red Cross Train Passing a Village uit 1915 hieronder.
 

Gino Severini (1883-1966), Red Cross Train Passing a Village, 1915, olieverf op doek, 89,5 x 116,2 cm, Solomon R. Guggenheim Museum, New York
Gino Severini (1883-1966), Red Cross Train Passing a Village, 1915, olieverf op doek, 89,5 x 116,2 cm, Solomon R. Guggenheim Museum, New York

Futuristische manifesten voor verschillende kunstvormen

Cineast en fotograaf Antonio Giulio Bragaglia publiceerde in 1912 een futuristisch manifest, getiiteld Fotodinamica Futurista over 'fotodynamiek', in datzelfde jaar publiceerde Boccioni zijn 'Technisch Manifest van Futuristische Beeldhouwkunst', waarin hij enkele baanbrekende ideeën lanceerde. Hij stelde voor om niet alleen de figuur zelf te verbeelden, maar om deze te verbinden met de omgeving, waarin deze zich bevindt. Hij zocht in zijn beeldhouwkunst naar een dynamische integratie tussen de objectvorm en zijn omgeving. Hij pleitte er in zijn manifest voor om 'de gesloten vorm' af te schaffen. Een jaar later maakt hij zijn beroemde beeld Unique Forms of Continuity in Space (zie het artikel over Boccioni), welke de beide ideeën uit zijn manifest lijkt te verenigen. In 1913 volgt nog een manifest van Luigi Russolo, 'De kunst van de Geluiden', waarin deze componist - tevens kunstschilder - voorstelt in de muziek gebruik te maken van geluidsmachines. Vanaf 1916 wordt dit idee in de praktijk gebracht door kunstenaars van het dadaïsme. In 1914 volgt nog een manifest van de architect Antonio Sant'Elia, getiteld 'Manifest van Futuristisch Architectuur'. Architecten zouden gebruik moeten maken van de nieuwste bouwkundige materialen en voorzien in de behoeften van het moderne stadsleven. Zijn Città Futurista werd echter nooit gerealiseerd, hij sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog op achtentwintigjarige leeftijd, nadat hij vrijwillig in dienst was gegaan. De eerder genoemde Bragaglia publiceert in 1916 een manifest over film, Manifesto of Futurist Cinema. In hetzelfde jaar begint hij met het uitgeven van een avant-gardistisch tijdschrift Cronache di Attualità, waarin politiek, kunst, theater en muziek worden besproken vanuit een futuristisch standpunt.
 

Carlo Carrà, Free-Word Painting, 1914, Papier en drukwerk op stof, op hout, 38,7 x 30,5 cm, privécollectie
Carlo Carrà, Free-Word Painting, 1914, Papier en drukwerk op stof, op hout, 38,7 x 30,5 cm, privécollectie

Het futurisme en de politiek

Een opmerkelijk punt uit het manifest van Marinetti uit 1909 betrof zijn oproep om 'de oorlog te verheerlijken'. Hij zag de oorlog als de ideale en 'hygiënische' manier om de banden met het verleden te kunnen doorbreken. Militarisme en patriottisme werden als gevolg van zijn manifest door de futuristen toegejuicht, en zij liepen voorop in politieke demonstraties, waarin de staat Italië werd opgeroepen deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog. Marinetti raakte in 1915 bevriend met de latere dictator Mussolini, en hield net als hij opzwepende toespraken, welke het oorlogsgeweld propageerden. Italië nam inderdaad deel aan de oorlog tegen Duitsland en de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Carlo Carrà maakt in kubistische collagestijl een beroemd geworden werk met politiek propagandistische uitstraling, waarin hij het vrije vers propageert en Italiaans vlaggen verwerkt. Zie de afbeelding hiernaast Free-Word Painting uit 1914. 
Nadat Boccioni en Antonio Sant'Elia echter sneuvelden, Sant'Elia aan het front en Boccioni door een val van zijn paard tijdens een militaire oefening, verdween het enthousiasme van de futuristen voor de oorlog. Ondanks de militaire overwinning van Italië op de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, welke daarom in 1918 werd ontbonden, werden de futuristen langzaam maar zeker wakker geschud door de gruwelijke slachtpartijen die overal in Europa tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden plaatsgevonden. De nieuw ingezette technologieën van mijnen, mosterdgas, vliegtuigen en tanks hadden een enorme bijdrage geleverd aan deze slachting en het werd zodoende moeilijk om de oorlog en de technologie te blijven verheerlijken. Enkele jaren na de Eerste Wereldoorlog, in 1920, keerde de futuristische beweging zich daarom onder leiding van Marinetti definitief tegen Mussolini en het opkomende fascisme.
Hoewel het futurisme als actieve stroming slechts kort heeft bestaan, hebben de ideeën van de beweging grote invloed uitgeoefend op andere Europese avant-garde bewegingen, zoals het Russische constructivisme en het eerder genoemde dadaïsme.