Expressionisme

Vorm en kleur op basis van het gevoel

Van onze redactie
  

In de stijl van het expressionisme is niet de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid van belang, maar de innerlijke expressie van de kunstenaar. De kunstenaar tracht zijn gevoelens, zijn ervaringen, uit te drukken, waardoor in expressionistische kunstwerken de band met de werkelijkheid zodanig vervaagt, dat nieuwe vrij ontstane vormen een kans krijgen. Er lijkt maar één wet te gelden: dat er geen wetten zijn, en dat die dan ook niet aan de kunstenaar opgelegd kunnen worden.

Niet alleen geschilderde figuren en objecten kunnen een vormverandering ondergaan, waardoor ze nauwelijks herkenbaar zijn, ook de kleuren krijgen in expressionistische kunst een geheel eigen gevoelswaarde, die geheel los kan staan van de visueel waarneembare werkelijkheid. Het expressionisme was een veelvuldig toegepaste stijl aan het begin van de twintigste eeuw en vormde een reactie op het academisme van de negentiende eeuw, waarin volgens de expressionisten teveel naar regels werd geschilderd in plaats van naar het gevoel.
 

Ernst Ludwig Kirchner (1880, Aschaffenburg - 1938, Davos), Zelfportret met model, 1910-26, olieverf op doek, 150 x 100 cm, Kunsthalle, Hamburg
Ernst Ludwig Kirchner (1880, Aschaffenburg - 1938, Davos), Zelfportret met model, 1910-26, olieverf op doek, 150 x 100 cm, Kunsthalle, Hamburg

Die Brücke en Der Blaue Reiter

Belangrijke vertegenwoordigers van het expressionisme uit het begin van de twintigste eeuw zijn de kunstenaarsgroep van Die Brücke, die in 1905 in Dresden werd opgericht en de in 1911 in München opgerichte schildersgroep Der Blaue Reiter. Oprichters van Die Brücke waren de architectuurstudenten Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff en Fritz Bleyl. Later treden schilders toe als Otto Mueller, Max Pechstein, Emil Nolde en Kees van Dongen. De mens en het landschap zijn de belangrijkste motieven, die door deze kunstenaarsgroep worden verbeeld. Hun doel is 'het natuurlijke leven als zodanig te schilderen' aldus Erich Heckel, of om 'op een zo simpele mogelijke manier gevoelens van landschap of van mensen tot uitdrukking te brengen' volgens Otto Mueller. De groep van Die Brücke is bekend vanwege haar houtsneden. Emil Nolde verlaat de groep na korte tijd, omdat hij vond dat werk van de deelnemers teveel op elkaar ging lijken. Een goed voorbeeld van een expressionistisch schilderij is zijn Stilleven met danseressen uit 1914. De groep blijft niet lang bestaan, in 2008 verhuizen de meeste leden naar Berlijn, waar de groep in 1913 wordt ontbonden. Der Blaue Reiter werd opgericht door Wassily Kandinsky, Gabriele Münter, Franz Marc en Alfred Kubin. De groep was genoemd naar een ruiterstuk dat Kandinsky in 1903 had geschilderd. Paul Klee, August Macke en Heinrich Campendock waren kunstenaars die regelmatig meededen aan de exposities van deze groep expressionisten. Ook de naar Duitsland geëmigreerde Rus Alexej von Jawlensky, die goed bevriend was met Kandinsky, nam een enkele keer deel aan de exposities van Der Blaue Reiter. De bedoeling van de groep was vooral het onderhouden van een ideale vriendschapsband, er was geen programma, er waren geen stijlregels. In 1911 en 1912 organiseerden Kandinsky en Franz Marc een in Duitsland rondreizende tentoonstelling onder verantwoordelijkheid van de redactie van Der Blaue Reiter, ook gaven zij in 1912 een almanak uit over kwesties betreffende de moderne kunst. In hun tentoonstellingen boden zij plaats aan alles en iedereen, waarvan het werk hun als belangrijk voorkwam, zo kwam het dat ook bijvoorbeeld Pablo Picasso en Hans Arp deelnemers waren aan dit soort tentoonstellingen. De groep bereikte het ideale doel niet en viel al snel uiteen bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, waarin zowel August Macke als Franz Marc sneuvelde.
 

Franz Marc (1880–1916). De grote blauwe paarden, 1911, 106 x 181 cm, Walker Art Center, Minneapolis
Franz Marc (1880–1916). De grote blauwe paarden, 1911, 106 x 181 cm, Walker Art Center, Minneapolis

Expressionisten - Individuen

Kenmerkend voor expressionistische kunst is het felle kleurgebruik, de vervormingen, grilligheid van de composities, het negeren van de ruimtelijkheid van schilderijen, waarbij perspectiefwetten worden genegeerd, menselijke figuren die niet plastisch worden weergegeven, maar tweedimensionaal 'plat'. Ook voordat de groepen van Die Brücke en Der Blaue Reiter werden opgericht waren er al verschillende individueel werkende kunstenaars, van wie de kunstwerken kenmerken vertoonden van die van die van de latere expressionistische kunst. In dit verband moeten we Paul Gauguin en Vincent Van Gogh noemen. En er waren tot ca. 1940 nog vele kunstenaars, die weliswaar niet aangesloten bij een groep, tot figuratieve expressionistische uitingen kwamen. In dit verband kunnen onder andere Lovis CorinthPaula Modersohn-Becker, Max Beckmann, Egon Schiele, de Vlaamse expressionisten - Constant Permeke en Gustave De Smet - en de Noorse kunstenaar Edvard Munch genoemd worden. De term expressionisme wordt na de beginperiode van het expressionisme (1905 - 1914) gebruikt, om aan te geven dat een kunstenaar in de eerste plaats vanuit zijn gevoel schildert, zonder opgelegde wetten te volgen. Zoals ook de kunstenaars van het abstract expressionisme deden van na de Tweede Wereldoorlog, al schilderden deze abstract in plaats van figuratief, zoals de expressionisten van het eerste uur.
 

SCHILDERIJEN EXPRESSIONISME