Constructivisme

Kunst met een maatschappelijke functie

Van onze redactie
  

Het constructivisme kan worden beschouwd als de opvolger van het suprematisme van de Russische kunstenaar Malevich. Terwijl Malevich rond 1915 het suprematisme introduceerde, vervaardigde zijn landgenoot Vladimir Tatlin constructies van metaal, ijzer en glas, en andere industriële materialen.

Tatlin had in Parijs de assemblages van Picasso gezien. Deze objecten inspireerden hem tot het maken van zijn eigen constructies. Het constructivisme gaat uit van vergelijkbare grondprincipes als het suprematisme. Ze putten beiden ideeën uit stromingen van de abstracte kunst: het kubisme en het futurisme. Belangrijk uitgangspunt voor het constructivisme is de toepassing van zuivere geometrische en abstracte vormen, zoals de driehoek, het vierkant en de cirkel. De constructivisten laten zich net als de kunstenaars van het Italiaanse futurisme inspireren door industriële mechanica.
 

Vladimir Tatlin (1885-1953), Eerste model voor het Monument voor de Derde Internationale in de voormalige Kunstacademie, Petrograd, 1920, hout, hoogte ca.549-640 cm.
Vladimir Tatlin (1885-1953), Eerste model voor het Monument voor de Derde Internationale in de voormalige Kunstacademie, Petrograd, 1920, hout, hoogte ca.549-640 cm.

De rol van de kunstenaar in de samenleving

Een verschil tussen het suprematisme en het constructivisme ligt in de maatschappelijke betrokkenheid van de kunstenaars. Malevich zag de kunst als een gebied dat volledig op zichzelf staat. Tatlin echter, geloofde heilig in de maatschappelijke kracht en functie van kunst. De kunst zou een positieve invloed uit kunnen oefenen op de samenleving. Samen met kunstenaars als Alexander Rodchenko, zijn vrouw Varvara Stepanova en de broers Anton Pevsner en Naum Gabo (geboren als Naum Abramovitsj Pevsner) speelde hij in op de situatie van de Russische revolutie. Zij zagen een maatschappelijke taak weggelegd voor de kunstenaar, naast die van ingenieurs, arbeiders en wetenschappers. Gezamenlijk zouden al deze groepen een nieuwe maatschappij op kunnen bouwen. Uit deze vernieuwingsdrift komt het bekende ontwerp van Tatlin voort: Monument voor de Derde Internationale (zie afbeelding). Hij maakte dit in 1919 in opdracht van de Revolutionaire Afdeling van de Schone Kunsten. Het is een schaalmodel voor een dynamisch bouwwerk, met bewegende delen van glas en staal, bestemd voor het Derde Internationale Communistische Congres in Moskou, dat in 1921 plaats zou vinden. Het bouwwerk zou hoger dan 500 meter worden. Het gedurfde ontwerp bleef echter een utopie. De Sovjet-Unie had de benodigde technische middelen en kennis niet in huis om het gebouw te kunnen realiseren.
 

Tweedeling binnen het constructivisme

Aanvankelijk noemden de constructivisten zich nog ‘productivisten’, die ‘productiekunst’ maakten. Een aantal ‘productivisten’ echter, waren het niet eens met de uitgesproken sociale rol, die de kunstenaar zou moeten hebben in de nieuwe communistische samenleving. De gebroeders Gabo en Pevsner splitsten zich met ingang van augustus 1920 van de groep van Tatlin af. Zij legden zich toe op constructivistische kunst die zich niet langer met sociale en politieke ideologie bezig hield. Zij pleitten voor een zuivere vorm van kunst. Met deze visie benaderden zij de kunsttheorieën van Malevich. Na hun verhuizing naar het westen van Europa, werd deze variant van het constructivisme het Europees of Internationaal constructivisme genoemd.
 

Alexander Rodchenko, Oval Hanging Construction No. 12, ca. 1920, multiplex met alumiumverf en draad, 61 x 84 x 47 cm.
Alexander Rodchenko, Oval Hanging Construction No. 12, ca. 1920, multiplex met alumiumverf en draad, 61 x 84 x 47 cm.

Verspreiding van het constructivisme

Het constructivisme van Tatlin, Rodchenko en Stepanova breidde zich in Rusland gestaag uit. Het begin van de jaren twintig waren de hoogtijdagen van deze kunststroming. De stijl werd breed gedragen in uiteenlopende disciplines van de beeldende kunst en vormgeving, zoals fotografie, typografie, architectuurontwerpen, textieldesign, meubelontwerpen, en kostuumvormgeving. De kunstenaar El Lissitzky bracht het constructivisme tevens buiten de grenzen van Rusland, door zijn verblijf in Duitsland, Nederland en Zwitserland. Lissitzky was binnen het constructivisme belangrijk op het gebied van de typografie en de vormgeving van boeken en tentoonstellingen.
In 1921 werd de Eerste werkgroep van constructivisten gevormd door Rodchenko, Stepanova, de broers Georgii en Vladimir Stenberg, Alexei Gan, Karl Loganson en Konstantin Medunetsky. Zij verkondigden hun overtuigingen via manifesten in avant-gardetijdschriften. Maar eind jaren twintig komt het constructivisme in Rusland ten einde. Het socialistisch realisme werd vanaf dat moment als enige officiële stijl door het communistisch regime erkend. Mede dankzij Lissitzky heeft het constructivisme zich kunnen verspreiden binnen andere landen van Europa. In Nederland heeft het de kunstenaars en architecten van De Stijl, zoals Mondriaan en Van Doesburg beïnvloed. Ook zij streefden naar een nieuwe orde met hun kunstuitingen en hielden er vergelijkbare utopische ideeën van een betere wereld op na als de Russische constructivisten.