Titiaan (1487-1576)

Titiaan, een kunstschilder van grote reputatie

Van onze redactie
 
De Venetiaanse kunstschilder Titiaan (1487-1576) onderzocht alle mogelijkheden die het werken met olieverf op doek kon bieden. Mede door de inspanningen van Titiaan is het gebruik van dit materiaal gangbaar geworden in de westerse kunst. Het was echter Giorgione, de ruim tien jaar oudere tijdgenoot van Titiaan, die het schilderen met verf, gemengd met olie en zachte hars op linnen had geïntroduceerd.

Titiaan, Venus van Urbino, 1538, olieverf op doek, 119 x 165 cm. Uffizi, Florence
Titiaan, Venus van Urbino, 1538, olieverf op doek, 119 x 165 cm. Uffizi, Florence

Het nieuwe medium maakte een vloeiende penseelvoering mogelijk, met een rijker palet aan verzadigde kleuren. Eerder was het gebruikelijk te schilderen op een houten paneel. Zoals gezegd was het Titiaan, die de werkwijze van Giorgione groot heeft gemaakt. En dan gaat het om het schilderen in olieverf op linnen op een doek van klein formaat, geschilderd op de ezel. Deze ‘kabinetstukjes’, kleine werkjes, kwamen destijds vaak in een privéverzameling van particulieren terecht. Ze typeren de schilderkunst van Venetië van de zestiende eeuw, een stad waarin vele rijke particuliere opdrachtgevers gevestigd waren.
 

Over de schilderkunst tijdens de renaissance in Venetië

Venetië behoorde al tijdens de middeleeuwen, maar zeker ook in de renaissance tot één van de rijkste steden van Europa. De stad kon profiteren van de positie als doorvoerhaven voor de handel op Azië. Venetië was de hoofdstad van een staat met nederzettingen in Italië en overzee, met een florerende glas- en textielindustrie. De stad kon zich daardoor een onafhankelijke positie veroorloven. En datzelfde gold ook voor de Venetiaanse kunst. Venetië was een republiek. De macht was in Venetië in handen van een bevoorrechte klasse, in tegenstelling tot andere gebieden in Italië, waar de Kerk het voor het zeggen had. De opdrachten, die kunstenaars juist van deze klasse kregen week daardoor sterk af van wat gangbaar was in de rest van Italië. Giovanni Bellini wordt in 1506 door de Duitse kunstschilder Albrecht Dürer beschouwd als de beste kunstschilder van Venetië. Maar een nieuwe generatie Venetiaanse kunstenaars, in het bijzonder Giorgione en Titiaan is in opkomst. Titiaan was een meester in het imiteren van de schilderstijl van Giorgione. Wanneer Giorgione komt te overlijden in 1510, is de eer aan Titiaan de werken over te nemen die Giorgione niet meer kon voltooien. Een voorbeeld daarvan is het mysterieuze schilderij De Storm (Venetië, Gallerie dell’Accademia), dit werk is begonnen door Giorgione en voltooid door Titiaan. En zo zijn er meer schilderijen waarvan in veel gevallen nog altijd niet duidelijk is of die aan Giorgione of aan Titiaan toegeschreven moeten worden.
 

Titiaan, De hemelvaart van Maria, 1516-1518, olieverf op paneel, Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië
Titiaan, De hemelvaart van Maria, 1516-1518, olieverf op paneel, Santa Maria Gloriosa dei Frari, Venetië

Titiaan vestigt zijn reputatie

Met de imposante paneelschildering De hemelvaart van Maria op het hoogaltaar van de Santa Maria Gloriosa dei Frari (zie afbeelding hiernaast) vestigt Titiaan zijn reputatie. Nooit eerder was er in de stad Venetië een altaarstuk van een dergelijk groot formaat gemaakt. Vanwege dit hoogstandje wordt Titiaan een felbegeerde portrettist van vooraanstaande figuren, zoals paus Paulus III en keizer Karel V. De paus trachtte Titiaan te verleiden naar Rome te komen. En de keizer wilde hem lid van de keizerlijke hofhouding maken. Dergelijke aanlokkelijke voorstellen wees Titiaan echter vriendelijk doch resoluut af. De kunstenaar wilde onafhankelijk blijven. En die onafhankelijkheid kreeg hij; hij was zo geliefd, dat hij zelf kon bepalen voor welke opdrachtgever hij werkte, hoe snel, en welk onderwerp hij schilderde. Een opdracht, die niet van de kerk kwam, waardoor hij later grote bekendheid zou genieten was het schilderij Venus van Urbino, een liggend naakt (zie afbeelding bovenaan de pagina), geschilderd in 1538, dat hij schilderde in opdracht van Guidobaldo della Rovere, de hertog van Urbino. Het schilderij bevindt zicht in museum Het Uffizi in Florence.
 

Aandacht voor het schilderen zelf

Titiaans benadering van verf veranderde halverwege de zestiende eeuw. Rond de jaren twintig van de zestiende eeuw schilderde de kunstenaar nog met minutieuze precisie. Kleuren gingen gelijkmatig in elkaar over en de penseelstreek was nauwelijks te ontwaren. Vijfentwintig jaar later wordt elke individuele penseelstreek - de toets - beter zichtbaar. Hij begint losser en sneller te werken, met krachtige bewegingen. Hij begint zich ongebruikelijke vrijheden te veroorloven. Hij brengt hier en daar rechtstreeks met zijn vinger een toets of een veeg aan, een voor zijn tijd zeer ongebruikelijke schildermethode. Kleur en licht worden voor Titiaan steeds belangrijker in zijn latere schilderijen, deze krijgen daardoor een transparanter en sferisch karakter. In zijn schilderijen verlegt hij de aandacht naar het schilderen zelf. Zo creëert hij kunstwerken, die op zichzelf lijken te staan, met een eigen karakter en stijl, in plaats van dat hij zich primair bezighoudt met de imitatie van de werkelijkheid. Het werk van Titiaan is van grote invloed op generaties kunstenaars na hem, waaronder de Belgische barokschilder Anthonie van Dyck.

Titiaan mag - naast Michelangelo en Leonardo da Vinci - vanwege zijn vele meesterwerken en behandeling van de verf gerekend worden tot de belangrijkste kunstenaars van de hoogrenaissance, een periode die meestal gedateerd wordt tussen 1495 en 1520. Andere vooraanstaande kunstenaars van de hoogrenaissance, zijn de architect en kunstschilder Bramante, kunstschilder Piero di Cosimo, kunstschilder Rafaël, kunstschilder Dosso Dossi, architect en beeldhouwer Mateo Gucci en de beeldhouwer Francesco da Sangallo.