Rembrandt van Rijn (1606-1669)

Meesterschilder uit de gouden eeuw

Van onze redactie
 

Rembrandt van Rijn is één van de beroemdste Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw. De stijlperiode waarin Rembrandt werkt staat bekend als de barok. Andere belangrijke tijdgenoten uit ‘de Nederlanden’ in dezelfde periode zijn de Vlaamse kunstschilder Peter Paul Rubens en de Delftse kunstschilder Johannes Vermeer.

Rembrandt van Rijn, Isaak en Rebekka, bekend als 'Het Joodse bruidje', ca. 1665-69, olieverf op doek, 122 x 167 cm, Rijksmuseum, Amsterdam
Rembrandt van Rijn, Isaak en Rebekka, bekend als 'Het Joodse bruidje', ca. 1665-69, olieverf op doek, 122 x 167 cm, Rijksmuseum, Amsterdam

Zeer gewaardeerd zijn de tientallen zelfportretten van Rembrandt. Hij schildert en etst ze, gedurende de verschillende fasen van zijn leven. Daardoor zijn verandering in zijn uiterlijk bijzonder goed te volgen. Precies is te zien hoe hij zich door de jaren heen van een jonge naar een ouder wordende man en kunstenaar ontwikkeld. Zie bijvoorbeeld Zelfportret met twee cirkels uit 1665-69, dat hij in de eindfase van zijn leven schilderde. Rembrandt schildert in de stijl van de barok, realistisch gedetailleerd en met een rijk kleurenpalet. Later zal zijn schilderstijl losser worden en minder gedetailleerd en zullen de kleuren versoberen. Het clair-obscur gaat dan een grotere rol spelen: door middel van sterkere lichtdonkercontrasten komt er meer dramatiek in zijn composities. Hij lijkt in die fase beïnvloed door de Italiaanse kunstenaar Caravaggio, al raakt hij met diens stijlopvatting vooral bekend door andere Nederlandse kunstenaars, de zogenaamde Caravaggisten.  
Rembrandt vond veel inspiratie in Bijbelse en mythologische verhalen. Zowel het Oude als het Nieuwe Testament inspireerde hem. Het Joodse bruidje (zie afbeelding) draagt de signatuur van het Oude Testament. Er bestaat een eerder schilderij met dezelfde titel, dat beter bekend staat als Een meisje in een schilderijlijst. Uit het Nieuwe Testament verbeeldt Rembrandt op integere wijze de parabel over de verloren zoon in het schilderij Terugkeer van de verloren zoon, dat hij kort voor zijn dood schilderde. Rembrandt schilderde ook historiestukken. Voor de mensfiguren liet hij vaak personen uit zijn nabije omgeving model staan. Zo is zijn vrouw Saskia in verscheidene taferelen te herkennen. Ook zijn latere partner Geertje Dircx en daarna Hendrickje Stoffels staan model voor figuren in zijn schilderijen.
 

Vertrek naar het welvarende Amsterdam

In 1606 werd Rembrandt geboren in Leiden, als zoon van Cornelia en Harmen Gerritsz van Rijn. Zijn vader was een succesvol moutmolenaar die de plaatselijke bierindustrie van grondstof voorzag. In een huisje aan de rivier naast de windmolen, groeide Rembrandt op. Op zijn vijftiende wist hij al dat hij kunstschilder wilde worden. Hij ging in de leer bij de Leidse historieschilder Jacob van Swanenburgh. Nederland is op dat moment welvarend en staat aan de dageraad van de Gouden Eeuw. In 1631 verhuist Rembrandt naar Amsterdam, de welvarende stad waar de handel in hout en graan met de Oostzeehavens floreert. Daar gaat hij in de leer bij de gerespecteerde kunstschilder Pieter Lastman.
 

Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht, 1642, olieverf op doek, 380 x 455 cm, Rijksmuseum, Amsterdam
Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht, 1642, olieverf op doek, 380 x 455 cm, Rijksmuseum, Amsterdam

Rembrandt werd een zeer geliefde portretschilder in Amsterdam. Belangrijke opdrachten zoals De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp en De Nachtwacht werden goed betaald. De Nachtwacht is het meest bekende schilderij van Rembrandt, onder andere vanwege de vrije compositie.
 

Rembrandt, Jan Six, 1654, olieverf op doek, 112 x 102 cm, Collectie Six, Amsterdam
Rembrandt, Jan Six, 1654, olieverf op doek, 112 x 102 cm, Collectie Six, Amsterdam

Einde van de vette jaren

Door grote opdrachten als De Nachtwacht ging het de kunstenaar financieel aanvankelijk nog voor de wind. Bovendien bracht zijn vrouw Saskia van Uylenburgh een aanzienlijke bruidsschat met zich mee. De kunstenaar zou het echter nog moeilijk krijgen. Met Saskia krijgt hij vier kinderen, van welke drie binnen zeer korte tijd sterven. Het laatste kind, Titus genaamd, blijft wel in leven, maar tragisch genoeg overlijdt Saskia negen maanden na de bevalling. In 1654 krijgt Rembrandt een dochter met Hendrickje Stoffels. Op dat moment zit hij echter al diep in de schulden. In 1656 werd Rembrandt failliet verklaard. De geldproblemen waren het gevolg van zijn grote verzamelwoede en het te dure huis waar hij in woonde. Tot zijn verzameling behoorden onder andere dure prenten van de door Rembrandt bewonderde kunstenaar Lucas van Leyden.
 

Een echte Rembrandt... of toch niet?

In 1669 overlijdt de kunstenaar. Hij laat een omvangrijk oeuvre achter. De schilderijen, etsen en tekeningen van Rembrandt zijn verspreid in internationale musea en particuliere collecties. De hoeveelheid schilderijen die daadwerkelijk aan Rembrandt is toegeschreven, is echter binnen honderd jaar voor meer dan de helft verminderd. Waar eerder nog 711 schilderijen aan Rembrandt werden toegeschreven, zijn het er nu ongeveer driehonderd. Ook zijn er schilderijen waarover verschillende partijen nog niet in overeenstemming zijn of het nu wel of niet een echte Rembrandt genoemd mag worden. In 1968 werd het Rembrandt Research Project in het leven geroepen. Een commissie, bestaande uit zes vooraanstaande Nederlandse kunsthistorici, geeft het verlossende woord in deze kwestie. Dat wil overigens niet zeggen dat het daarmee voor eens en altijd beslecht is. Deskundigen van de National Gallery en de Walker Art Gallery in Engeland houden bijvoorbeeld voet bij stuk dat zij een echte Rembrandt in hun bezit hebben, terwijl door het Rembrandt Research Project vastgesteld is dat het desbetreffende werk niet van hand van de grote meester is. Veel van de werken die door Rembrandt gesigneerd zijn, zijn door leerlingen, assistenten of andere kunstenaars in hetzelfde atelier gemaakt, voltooid of nagemaakt. En Rembrandt had veel leerlingen, onder wie Ferdinand Bol, Gerrit Dou (of: Gerard Dou), Carel FabritiusGovaert Flinck en Samuel van Hoogstraten. Tot nog toe zijn er naast de ongeveer driehonderd schilderijen, tevens rond de driehonderd etsen en tweeduizend tekeningen aan Rembrandt toegeschreven. Een aantal beroemde werken, zoals de Nachtwacht, en Het Joodse Bruidje, zijn permanent te bewonderen in het Rijksmuseum te Amsterdam.