Rafaël (1483 – 1520)

Een briljante schilder en architect van de Italiaanse hoogrenaissance

Van onze redactie
  
De Italiaanse kunstenaar Rafaël was één van de belangrijkste en invloedrijkste kunstschilders uit de hoogtijdagen van de renaissance. Zijn composities bleken geliefd studiemateriaal voor toonaangevende kunstenaars als Lucas van Leyden, Veronese, Charles Le Brun en ook voor een latere moderne kunstenaar als Rodin. Een groot bewonderaar van Rafaël, Édouard Manet, verwijst in zijn meesterwerk Déjeuner sur l'Herbe zelfs expliciet naar zijn inspirerende voorbeeld.

Rafaël, Transfiguratie, 1516-20, tempera op paneel, 410 x 279 cm, Pinacoteca Vaticaanstad, Vaticaanstad, Rome
Rafaël, Transfiguratie, 1516-20, tempera op paneel, 410 x 279 cm, Pinacoteca Vaticaanstad, Vaticaanstad, Rome

In 1483 kwam Rafaël in de Italiaanse stad Urbino ter wereld. Zijn vader, die hofkunstenaar was in dienst van de hertog van Urbino, gaf hem al vroeg les in het schilderen. Hij overleed echter vroegtijdig toen Rafaël nog maar negen jaar oud was. Rafaël ging vervolgens in de leer bij de schilder Pietro Perugino. Onder deze leraar werd zijn ware talent pas echt goed zichtbaar. Hij schilderde grote paneelschilderingen in opdracht van de kerk. In zijn stijl was hij duidelijk nog onder invloed van zijn leermeester, met als belangrijk verschil dat Rafaël meer dynamiek in zijn werk bracht, door af te wijken van de volledige symmetrie die Perugino toepaste. Hij schilderde ook veel Madonna’s met kind. Toen hij rond 1504 naar Florence ging, veranderde zijn stijl echter razendsnel. Hij liet zich daar beïnvloeden door kunstenaars als Michelangelo en Leonardo da Vinci. Hij legt zich dan toe op het maken van naaktstudies en de menselijke anatomie. Zijn figuren werden krachtiger en kregen meer volume. Hij paste geometrische principes toe bij de ordening van zijn composities, vooral wanneer hij Madonna’s schilderde. Een voorbeeld van een piramidevormige rangschikking van figuren zou Madonna in de grot (1915) van Da Vinci kunnen zijn. De invloed van deze grote kunstenaar is ook in de portretten van Rafaël terug te zien. In plaats van portretten vanaf borsthoogte werden de figuren ‘ten halve’ geschilderd, dus vanaf halverwege het lichaam.
 

Rafaël, De school van Athene,1510-11, fresco, 770 cm breed, Musea en Galerieën van Vaticaanstad, Italië
Rafaël, De school van Athene,1510-11, fresco, 770 cm breed, Musea en Galerieën van Vaticaanstad, Italië

Werk in opdracht voor paus Julius II

Een aantal jaren later, in 1508, ging Rafaël naar Rome. Binnen een jaar verkreeg hij een grote opdracht, namelijk het decoreren van de Stanza della Segnatura, een zaal in het pauselijk paleis van paus Julius II. Een beroemd fresco welke hij hiervoor maakt is De School van Athene (zie afbeelding hierboven), waarop filosofen uit de klassieke oudheid gezamenlijk afgebeeld worden in één ruimte. In het midden staan Plato en Aristoteles, de één wijzend naar boven, de ander naar beneden. Hiermee wordt de opvatting van het humanisme gesymboliseerd, dat het christendom en de wereld van de klassieke oudheid naast elkaar kunnen bestaan. Om deze reden nemen de fresco’s van Stanza della Segnatura een belangrijke plaats in binnen de filosofie- en kunstgeschiedenis van Europa. Na deze opdracht, schilderde de kunstenaar nog vier muurschilderingen ter decoratie van de Stanza di Eliodoro, eveneens een vertrek in het pauselijk paleis van Julius II.
In Rome werd de getalenteerde Rafaël veelvuldig voor opdrachten gevraagd. Hij had dan ook assistenten in dienst, die hem hielpen bij het uitvoeren van al deze opdrachten. Paus Julius II benoemt hem in 1509 tot hofschilder. Daarnaast ontving Rafaël van rijke particulieren opdrachten, onder meer voor het maken van portretten. Zijn grootste particuliere opdrachtgever was de gefortuneerde bankier Agostino Chigi. Voor hem vervaardigde hij onder andere in Villa Farnesina De triomf van Galathea en in de Cappella Chigi in de Santa Maria della Pace te Rome het fresco Profeten en Sibyllen.
 

Vanaf 1514 werd Rafaël ook architect van de Sint-Pieter, als opvolger van de architect Bramante die in dat jaar was overleden. Hij decoreerde in deze periode de Stanza dell’Incendio di Borgo. Paus Leo X, die Paus Julius II opvolgde bracht wijzigingen aan in het ontwerp. Hij wilde namelijk dat de grootheid van de paus meer centraal kwam te staan in de voorstelling. Van deze paus maakte Rafaël in 1517-18 ook een portret waarbij de paus op het schilderij vergezeld wordt door twee kardinalen. De paus is driekwart gedraaid richting de beschouwer. Deze manier van poseren maakt dit schilderij een belangrijk voorbeeld voor latere officiële pauselijke portretten. Naast al deze opdrachten bleef Rafaël paneelschilderingen maken, waaronder klassieke Madonna’s.
 
Het werk van Rafaël is een belangrijke inspiratiebron geweest voor het maniërisme. Stijlkenmerken van het maniërisme zijn al in zijn werk terug te vinden, zoals de toepassing van contrasterende kleuren en wervelende ruimtelijke effecten. Een voorbeeld daarvan is het werk Transfiguratie, dat vermoedelijk zijn allerlaatste werk is, en dat na zijn dood door een leerling is voltooid. Het schilderij laat Jezus op de berg Tabor zien, waar hij een gedaanteverandering ondergaat. Hij transformeert van een menselijke figuur in een stralende goddelijke figuur.