Marcel Duchamp (1887 – 1968)

Dadaïst, kubist, surrealist, schaker en uitvinder van de readymade

Van onze redactie
 
Met zijn ‘antikunst’ werd de Franse kunstenaar Duchamp een zeer invloedrijk figuur voor de twintigste-eeuwse avant-garde. Vele kunststromingen van na zijn tijd grijpen terug op zijn controversiële werken die regelrecht indruisten tegen de traditionele ideeën over kunst. Zelf was hij actief in de ontwikkeling van het dadaïsme en het surrealisme, ook inspireerde hij kunstenaars van latere kunststromingen, zoals conceptuele kunst, Fluxus en pop art.

Marcel Duchamp, Roue de Bicyclette (Fietswiel op krukje), 1913 (replica, origineel is verloren gegaan)
Marcel Duchamp, Roue de Bicyclette (Fietswiel op krukje), 1913 (replica, origineel is verloren gegaan)

Duchamp studeerde aan de Académie Julian in Parijs. Hij heeft in die tijd grote bewondering voor Paul Cézanne en laat zich later beïnvloeden door figuren uit de avant-garde als Georges Braque en Guillaume Apollinaire en door stromingen als het fauvisme, het kubisme en het futurisme. In 1912 schilderde hij Naakt, een trap afdalend no. 2, een schilderij dat zowel kubistische als futuristische kenmerken in zich draagt. Door dit schilderij werd hij in een keer bekend in Amerika. Niet lang daarna brak Duchamp, die altijd op zoek was naar vernieuwingen, radicaal met de schilderkunst. Voor zijn levensonderhoud nam hij een baan aan als bibliothecaris. Een aantal van zijn kunstwerken worden beschouwd als iconen van de geschiedenis van de moderne kunst. Als eerste moet het Fietswiel op krukje (zie afbeelding) genoemd worden, dat hij vervaardigde in 1913: Een krukje met een fietswiel daarop gemonteerd. Het was een primeur in de zin, dat het de eerste keer in de geschiedenis was, dat industrieel gefabriceerde voorwerpen als kunst werden gepresenteerd. Met dit kunstwerk introduceert Duchamp de daarmee samenhangende term 'readymade’.
In 1915 verhuist hij naar New York. Een jaar later richt hij daar samen met de kunstenaars Man Ray en Francis Picabia de dadaïstische beweging van Amerika op.

In 1917 presenteerde hij één van zijn andere veel bediscussieerde readymades, getiteld Fountain. Het betrof een op zijn kop geplaatst urinoir, gesigneerd met R. Mutt. Hij zond het anoniem in voor een expositie in New York. En het zorgde voor enorme opschudding in de kunstwereld.
Met Man Ray publiceerde hij in 1921 New York Dada. In datzelfde jaar keerden de twee terug naar Parijs, waarmee dada in Amerika tot een einde kwam. Hoe kort de Amerikaanse tak van de dadabeweging ook bestond, het maakte wel diepe indruk op andere kunstenaars.
In 1936 nam Duchamp deel aan een tentoonstelling van surrealistische kunst: The International Surrealist Exhibition in Londen. In datzelfde jaar vond in New York een dadaïstische en surrealistische tentoonstelling met zijn werk plaats getiteld 'Fantastic Art, Dada, Surrealism'. De eerste retrospectieve tentoonstelling van zijn werk werd gehouden in 1963 in het Pasadena Art Museum. In 1968, het jaar dat hij sterft, neemt hij deel aan de tentoonstelling 'Dada, Surrealism and Their Heritage', dat gehouden werd in het Museum of Modern Art in New York.
Naast zijn kunstenaarschap was Duchamp ook een begenadigd schaker. Duchamp kwam uit een artistieke familie: ook zijn beide broers waren kunstenaars. Zijn broer Raymond Duchamp-Villon is de maker van een beroemd iconisch meesterwerk van het kubisme, getiteld Het paard.