Charley Toorop (1891-1955)

In de voetsporen van haar vader

Van onze redactie

Kunstenares Charley Toorop is de dochter van de bekende Nederlandse kunstschilder van de jugendstil en het symbolisme, Jan Toorop. Ze groeide op te midden van de Nederlandse avant-garde kunstwereld, dankzij de centrale positie van haar vader daarin. Haar streng katholieke moeder zag haar het liefst een zangeres of violiste worden, maar zelf wist ze, dat ze de sporen van haar vader zou volgen.

Charley Toorop, La patronne et sa fille, 1922, olieverf op doek, 91 x 78, Kröller-Müller Museum, Otterlo
Charley Toorop, La patronne et sa fille, 1922, olieverf op doek, 91 x 78, Kröller-Müller Museum, Otterlo

Op haar achttiende begon ze te schilderen. De contacten en ervaringen die ze had opgedaan in het kunstenaarsmilieu van het begin van de twintigste eeuw, kwamen haar daarbij goed van pas. Ze heeft geen officiële kunstopleiding gevolgd, ze is autodidact. De stijl van haar vader heeft vooral in de beginfase grote invloed op haar werk. Ze bewonderde Piet Mondriaan, die al in haar jonge jaren tot haar kennissenkring behoort en waar ze contact mee blijft houden. Ze koopt enkele van zijn schilderijen en zet zich in 1933 voor hem in, als bemiddelaar bij een aankoop door het Haags Gemeentemuseum.
 

Invloed van Mondriaan, Kandinsky en Van Gogh

Charley Toorop probeert verschillende stijlen uit, in 1913 schildert ze korte tijd in de kubistische stijl, maar vanaf 1914 werkt ze in de stijl van de ‘spirituele expressie’. Dit uitte zich in schilderijen, waarin de figuren worden omgeven door aura’s en golvende lijnen. Waarschijnlijk is vooral het werk van Wassily Kandinsky van invloed geweest op deze stijlperiode. Kandinsky was één van de voormannen van het expressionisme en tevens één van de eerste abstract werkende kunstenaars. Ze heeft waarschijnlijk zijn schilderijen gezien, want ze waren te bezichtigen in de verzameling van de toonaangevende kunstverzamelaarster Marie Tak van Poortvliet te Domburg. In dit Zeeuwse stadje kwamen in de periode rond de eeuwwisseling regelmatig avant-gardekunstenaars bij elkaar. Ze vormden daar een kunstenaarskolonie met als centrale figuur Jan Toorop. Ook Mondriaan kwam daar vaak. Zijn werk wordt steeds abstracter en dit mondt uit in de uitgesproken abstracte stijl van de kunstbeweging De Stijl. De weg van de volledige abstractie wilde Charley Toorop echter nooit opgaan. Ze hecht grote waarde aan de weergave van de zichtbare werkelijkheid. Ze sluit zich aan bij kunstenaarsgroep Het Signaal, vanaf 1916. De kunstenaars van deze groep wilden de werkelijkheid bezield weergeven. Rond de jaren twintig vormt de thematiek van Vincent van Gogh haar inspiratiebron. Net als Van Gogh bezoekt ze de Borinage, een mijnstreek in België, waar de mijnwerkers leefden en werkten onder barre omstandigheden.
   

Nieuwe zakelijkheid en magisch realisme

Het werk van de kunstenares werd niet meteen met open armen ontvangen door critici. Kunstschilder, kunstcriticus en kunstpedagoog Henk Bremmer was echter één van de eerste critici die iets zag in haar werk en daarna volgde er mondjesmaat meer waardering. Vanaf de jaren dertig schildert ze veelal vrouwenfiguren, naakten en zelfportretten. Toorop ontwikkelt een nieuw soort realisme, waarin ze de werkelijkheid op een harde, haast zakelijke manier neerzet. Een bekend schilderij is Drie generaties uit 1950, dat zich bevindt in de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen, waarop ze zichzelf al schilderend heeft geportretteerd met haar zoon Edgar Fernhout, die ook kunstschilder is geworden. Toorop heeft haar zoon in de compositie achter zichzelf geplaatst, terwijl haar vader Jan Toorop zichtbaar is in de vorm van een portretbuste.
Het expressionisme van Van Gogh blijft steeds herkenbaar in haar karakteristieke portretten, die ze schildert met krachtige penseelstreken. Door deze stijl wordt haar werk ook wel gerekend tot de ‘nieuwe zakelijkheid’, een van oorsprong Duitse stijl. Door de magische sfeer, die haar doeken karakteriseren wordt ze daarnaast ook wel beschouwd als een magisch realist. In het Kröller-Möller Museum te Otterlo zijn meerdere van haar schilderijen te bewonderen.