Maniërisme - De overgang van Renaissance naar Barok

Schilder, theoreticus Giorgio Vasari omschrijft in iemands maniera als zijn persoonlijke artistieke stijl, zijn kenmerk. Met de gespierde lichamen en ingewikkelde houdingen van de schilderingen in de Sixtijnse kapel van Michelangelo als voorbeeld, deden de Maniëristen er een schepje bovenop. Het resulteerde in geschilderde lichamen met overdreven proporties. De 'maniera' van deze kunstenaars werd een 'maniertje' en leek bijna het doel te worden van hun schilderkunst. Daarom werd hun kunst 'Maniërisme' genoemd. Het Maniërisme, begonnen in 1520, verspreidt zich vanuit Italië over heel Europa. Bekende Italiaanse Maniëristen zijn Angelo Bronzino, Parmiaganino, Jacopo da Pontormo, Guilio Romano, Tintoretto en Veronese. Het Maniërisme kan worden beschouwd als een overgang van de Renaissance naar de Barok en eindigt rond 1600. Een Centrum van Maniëristische schilderkunst was o.a. het hof van Praag ten tijde van keizer Rudolf II, waaraan schilders als Hans von Aachen, Giuseppe Arcimboldo, Joseph Heintz en Bartholomeus Spranger verbonden waren. Deze laatste kunstenaar had contacten met Nederlandse kunstenaars van de Haarlemse School, waar schilders als Hendrick Goltzius, Jan Gossaert, Maerten van Heemskerck en Lucas van Leyden deel van uitmaken. Hun maniëristische schilderstijl wordt ook wel 'Romanisme' genoemd.
 
 
 

   
 
Kenmerken van het Maniërisme
 
De eenvoudige en heldere vaak statische composities van de Renaissance maakten plaats voor complexere voorstellingen, waarin een voorliefde bestond voor tegengestelde bewegingsrichtingen binnen een schilderij. Terwijl in de vroege renaissance en de hoge renaissance naar natuurlijkheid en harmonie werd gestreefd, lijkt het erop dat tijdens de periode van het Maniërisme kunstmatigheid en disharmonie als ideaal werden gesteld. De wiskundige perspectiefregels, die in de Renaissance op grote schaal werden toegepast, werden tijdens het Maniërisme geheel vermeden of overdreven toegepast in te ingewikkelde perspectivische constructies, die de ruimtelijkheid binnen een schildering eerder juist niet ten goede kwamen. De natuurlijke anatomie en proportieleer bij weergave van mensgestalten, ten tijde van de Renaissance nog een belangrijk ideaal wordt min of meer losgelaten. Hoofden van mensfiguren worden naar verhouding te klein weergegeven. Tijdens het Maniërisme worden menselijke Lichamen niet alleen overdreven plastisch weergegeven, ze worden bovendien overdreven slank en lang en in gekunstelde bijna onnatuurlijke houdingen weergegeven. Dit gaf de verbeelde mensfiguren overigens wel een zinnelijk-erotische uitstraling, zoals die zich nog niet eerder in de beeldende kunst had voorgedaan. Met name de maniëristische kunstwerken uit de school van Fontainebleau bezitten dit kenmerk. Tegenpool van deze zinnelijkheid is het werk van de Spaanse kunstenaar El Greco. Ook in zijn werk zien we overdreven lange lichamen in gecompliceerde lichaamshoudingen, maar zijn figuren hebben geen erotische, maar eerder een geestelijk gewelde uitstraling. Dit zien we ook terug in de Maniëristische portretkunst, de portretten ogen verstard, onzeker en eenzaam in hun schitterende staatsiegewaden zijn de geportretteerden. Het innerlijk en de psychologie van de uitgebeelde figuren wordt als het ware blootgelegd door de kunstenaars van het Maniërisme.